жаратылыс табиғаты

Бір адам судан бір құлап-бір тұрып шыға алмай тұрған шаянды көреді. Шаянды құтқару ниетімен адам қолын созғанда шаян оны шағып алады. Адам шаянды сонда да судан құтқаруға тырысады, бірақ шаян қайта шағады. Мұны көрген біреу жақындап қайта-қайта шаққан шаянды несіне құтқарасың деп ақыл айтады. Сонда жаңағы кісі: "Шағу шаянның табиғатында бар нәрсе. Менің табиғатымда болса сүю бар. Неге шаянның табиғатында шағу бар деп мен өзімнің сүю табиғатымнан бас тартайын?" дейді.

көңіліңе астамшылық алма

Ертеде бір патша болыпты. Сол патша қанша кітап сөзін, құран сөзін білетін білімі терең кісі болыпты. Бір күні ескіше қазақ кітабын ашып отырған кезінде «адам баласы қандай жүйрік болса да, кемшілік келейін десе, оңай екен» деген сөзді тауып алады. Сонсоң «мен өзім бірсыпыра елді билеп тұрмын, білімім артық, маған не кемшілік бар» дейді. Сүйтіп отырғанда көшеден айқай шығады.

Бір уәзір келеді де: «Бір нәрсе көрдім не екенін білмеймін, соны, патшам, сізге көрсетуге келе жатырмын»,— деді. Патша далаға шығып қараса, заулап жанып бір от бара жатқанын көреді. Уәзірге: «Менің дүлдүлімді әкел»,— дейді. Уәзір дүлдүлді әкелді. Оған мінеді де тұра қуады. Қуады да шаһардан екі шақырым шыққаннан кейін жетеді. Жетіп келіп қараса, жүні сусылдаған алтын киік. Әлгі жарқыраған сол киік болып шыққан.

Киік бір батпаққа қабырғасынан батып жатқан. Патша «енді бұған барсам ат жығылады, киімім былғанады» деп, барша киімін сыпырып тастап жаяу, жалаңаш киікті ұстауға қасына келеді. Патша қасына келгенде санынан батпаққа батады. Киік сілкініп-сілкініп қойып еді, айдары беліне түскен ақ жігіт болды. Сонсоң патшаның киімін киіп атын (дүлдүлін) мініп, «қош, патша» деп, шаһарға қарай жүріп кетеді. Хан (патша) батпақтан бір мезгілде шығып шаһарға келіп еді, балалар тас лақтырып қуып шаһарға жуытпай тастады, «жалаңаш жүрген жынды кісісің» деп, сонан кейін «бүйтіп тірі жүргенше суға ағып өлейін» деп өзен шетіне келсе, судың жағасында бір кемпір-шал отырады. Патша келісімен «суға түсіп өлем» дейді. Шал «өлме» дейді. «Өлмей қайтем, киімім жоқ, тамақ жоқ». Сонсоң кемпір-шал бір ескі көйлегі мен кішкене нан береді. Шал: «Сен бүйтіп жүрме, қалаға барып қайыр тіле»,— дейді. Мойнына бір дорба салып алады да шаһарға келеді. Садақа сұрап төрт-бес күндік тамақ тауып алады. Патша бір мезгілде «үйіме барып көрейін, шын бар ма екен, қатын-балаларымды, уәзірлерді көрейін, мені таныр ма екен» деп келеді. Келіп ханға «Ассалаумағалейкүм!» деп, «қайыр-садақа» деп, уәзірлерді қағып тастап, тура ентелеп ханның алдына барады. «Сен кімсің, кай жердің кісісісің»,— дейді хан. Сонда «осы шаһардікімін» дейді. Шаһардікі болсаң қай рудан таралдың, атың-жөнің бәрін шапшаң айт»,— деп сұрады. Көрген-білгенін тегіс баян етеді. Сонсоң бір уәзірін шақырады да: «Мынаны жеті қайта боз биенің сүтіне шомылдырып алып келіп бер»,— дейді. Жеті қайта шомылдырып, ханның алдына әкеліп бергеннен кейін, мүсәпірдің қолынан ұстайды. «Кітаптың бетін ашқаның рас па?»— деді. Ол «рас» деп жауап қайырады. «Бұдан былай көңіліңе астамшылық ойлама!»— дейді де: «Міне тағың, міне жұртың, міне уәзірің, міне елің, мен Жәбірейіл періштемін»,— деп, тағын өзіне беріп жоқ болады.

http://saken.wordpress.com/

тұзды су

Бір кездері өз ісінің шеберлері шәкірттеріне бір кәсіпті үйретіп қана қоймай, оларға өмірлік сабақтар беріп, шын мәнінде ұстаз бола алатын. Осындай өмір ұстазы бола алған ұста болған екен. Жыл сайын ұстаның шәкірттері кәсіпті үйреніп өз істерін ашып табысты болатын. Бір күні ұстаның достарынан біреу ұлын ертіп келіп, ұстаға шәкірт етіп тастайды. Жаңа шәкірт ешбір нәрсеге көңілі толмайтын, жылаңқы біреу екен. Ағашқа жіберсең, қолдарына батқан шөгірді айтып қыңқылдайды. Бір жұмыспен қалаға шықса, қайтқанға дейін жолдың қандай жаман болғанын, күннің қандай ыстық болғанын, алушының қандай қырсық болғанын айтып, тағдырына зарлап қайтатын. Ұста қанша шағынданба десе де, шәкірт осы бір әдетін тастамайтын.

Содан бір күні ұста шәкіртті тұз алуға жібереді. Бір уыс тұзды бір кесе суға салып жіберіп "осыны іш" дейді ұста. Шәкірт тұзды суды ұрттап, іше алмай түкіріп жібереді. Ұста "су қандай екен" деп сұрайды шәкіртінен. Шәкірт "өте тұзды!" дейді. Мұны естіген ұста "тұзды ал да, менімен жүр" дейді. Шәкірт тұзды алып, ұстаның артынан барады. Көлдің жағалауына келіп, ұста бір уыс тұзды алып көлге төгеді. Бұл жолы да шәкіртіне "көлдің суын ұртта да маған дәмі қандай болғанын айт" дейді ұста. Шәкірт көлдің суынан ішіп, "өте дәмді!" дейді. Ұста "тұздың дәмін сездің ба?" деп сұраса, шәкірті түк сезбегенін айтады. Сол кезде ұста шәкіртіне қарап былай дейді: Өмірдегі жайсыз жағдайлардың барлығы бір уыс тұз секілді. Егер сен бір кеседей ғана су болсаң, су ішкендегідей барлық ащылықты татып, өміріңе кері әсер етесің. Егер де мейірімің мен көңілің көлдей кең болса, өміріңде кездесетін жайсыздықтардың ешбірі, бір уыс судың бір көлге әсер етпегендей, өміріңе ащылығын сездірмейді.

әліппе-дұға

Кішкентай бір қойшы жұма күні ауылдың қойларын бағып жүреді. Бір кезде ауылдың мешітінен азан дауысы естіледі. Ауылдың жан-жағынан мешітке қарай адамдар бара жатқанын көрген қойшы бала: "Мен де олар сияқты Аллаһқа ғибадат жасағым келеді. Бірақ Құранды жатқа білмеймін" деп мұнаяды. Намазды әлі дұрыс үйренбегенін, жатқа не бір сүре не де дұғаны білмейтінін ойлайды. Бір кезде жерге жығылып, "алиф, ба, та, са..." деп, бұрын естігенін есіне түсіріп арабша әліппесін оқи бастайды. Осылайша біраз отырады.

Қасынан өтіп бара жатқан бір адам тізесін бүгіп, екі алақанын жайып, көздерін жауып тұрып әліппе оқыған баланы көріп: "Не істеп отырсын?" деп сұрайды. Қойшы бала: "Дұға жасап отырмын" дейді. Адам таң қалып: "Дұға емес, қайталап отырғаның құр әліппе ғой" десе, бала: "Аллаһ Тағаланың мені қорғап, қойларды бағып жүргенімде маған көмек беруін қалаймын, бірақ жатқа ешбір дұға білмейді екенмін. Аллаһ барлық нәрсені біледі ғой, әріптерді орын-орнына қойып, не айтайын дегенімді түсінетініне сенемін" деп жауап береді.

ақмақтың махаббаты

Бір айдаһар аюды қуып бара жатады. Мұны көрген аңшы батыр айдаһарды өлтіріп, аюды құтқарып алады. Аю өлімнен құтқарып алғаны үшін батырға шексіз алғысын білдіріп, аңшы қайда барса, соның артынан қалмай жүретін болады. Көрген елдің бәрі "аю - жыртқыш аң. Абай бол!" десе, аңшы: "айдаһардан құтқарып алғаным үшін бұл аю менің адал, сенімді серігім болды" дейді. Елдер "Ақмақтың достығы жамандығынан да жаман. Сен аюға сенбе!" десе, батыр: "Мұнын бәрін қызғаныштан айтып отырсыңдар. Қарасаңыздаршы қандай сүйкімді! бейшара аюдың мені қатты жақсы көретінін қалайша түсінбейсіңдер" дейді. Ақмақтың махаббаты алдамшы болатынына сенбейді. Аюдан бас тарта алмайды.

Бір күні аңшы ұйықтап жатқанда, бір маса бетіне келіп қонады. Аю батырдың ұйқысын мазалап тұрған масаны қуып ұшырып жібереді. Маса ұшып-ұшып, қайтадан жігіттің бетіне келіп қонады. Мұны көрген аю әбден ызаланып, маса отырған жерге үлкен таяқ лақтырады. Сол кезде маса ғана емес, жақсы көрген аңшыны да өлтіріп жібереді. Осылайша жақсылық жасаймын деп, жақсы көргенді өлтіреді.

таршылық пен талпыныс

Бір жігіт данышпан қарияға келіп қанша талпынып талаптанса да, қаржыдан қысылып, дүниеге жарымай жүргенін баяндапты.
- Сірә, менің маңдайыма осындай таршылығы мол тағдыр жазылған шығар..
- Талпынып талаптанған адамның табысқа жетпеуі мүмкін емес, сенің қателігің соны түсінбеуде жатыр,- дейді қария.

Сонан соң данышпан жігітті өзен жағасына алып келіп, өзімен бірге суға алып түсіпті. Адам бойламайтын терең жеріне алып келіп, басынан ұстап, төменге басыпты. Алғашқыда шыдап көруге тырысқан жігіт, болмай бара жатқан соң, жоғары шығуға ұмтылыпты. Шалдың қолынан босанып шыға алмағасын, қатты бұлқынып, су бетіне басын зорға шығарып ауа жұтыпты. Сонда данышпан қария: міне, сенің талпынысың осындай болғанда ғана, таршылықтың тұсауынан босай аласың, - депті.

ұрыға берілген садақа

Бір адам таңғы намазға кетіп бара жатып "Бүгін түнде біреуге садақа беремін",- деп ниеттенеді. Жолдан бір кісіні көріп, соның алақанына ақшаны ұстатады да кете береді. Сол күні аян түс көреді, түсінде садақаны бір ұрыға бергені айтылады. Жаңағы адам мұқтаж біреуге емес, ұрлықпен жүретін біреуге бергені үшін қатты қобылжиды. Ертеніңе садақаны қайта беруді ойлайды. Түнде қараңғыда шығып қараса, бір әйел жүр екен. Қасына барып, қолына садақасын ұстатады. Сүтсе ол әйел зинақорлық жасаған біреу екен. Оны естігенде адам одан ары мұнаяды. Енді шын мұқтаж біреуге беремекші болады. Бірақ ертеніңе мешітке бара жатып, байқамастан садақасын бір бай кісіге беріп қояды. "садақам қабыл болмады-ау" деп үйіне қайтады. Аян түсінде оған "Садақаларың қабыл болды. Өйткені ұры сенің садақанды алып "расында да рызықты беретін Аллаһ" деп ұрлықтан бас тартады, әйел зинақорлықты тастайды, бай адам "жағдайы менікінен нашар болып тұрса да, садақаны аямай беріп жүр" деп сенен ғибрат алып, Аллаһтың өзіне берген ризығынан садақа бере бастады", деп сүйінші хабар беріледі.

теңіз тамшыдан құралады

Теңіз жағасын жағалап келе жатқан бір кісі бір нәрселерді жерден алып теңізге лақтырып жатқан бір баланы көреді. Жақындағанда оның толқынмен жағаға шығып қалған теңіз жұлдыздарын құтқармақ болып жатқанын байқайды. Ал көкжиекке дейін созылып жатқан жаға болса, теңіз жұлдыздарына толып-ақ қалған екен.

- Сен не істеп жатырсың? - деп сұрайды әлгі кісі.

- Бұлар ертең су қайтқанға дейін жағада қалып қойса, өліп қалады ғой, -дейді бала таңырқап.

- Бұл ақымақтық қой!, - дейді қызбаланып әлгі адам, - қарашы олар қаншама, жағада мың емес, миллионы жатыр. Бір өзің ештеңе өзгерте алмайсың, сенің осы жасап жатқан тірлігіңнің мәні бар ма?

Бала шамалы ойланып, келесі теңіз жұлдызын қолға алады да, теңізге қайтарып жатып:

- Дәл осы жұлдыздың тағдыры үшін жасағанымның мәні көп депті.

Дүйсенбаев Еркін

тесттің бір түрі

2-ші Дүниежүзілік Соғыс кезі. Джон Бланкарт отырған жерінен тұрып, әскери формасын түзетіп, метродан асығыс шығып бара жатқан адамдарға үңіліп қарады. Ешқашан бетпе бет кездеспесе де, жүрегін ұнатқан, көйлегіне қызыл гүл шоғын таққан қызды көзбен іздеді. Қызға қызығушылығы осыдан 13 ай бұрын Флорида кітапханасында бастағанды. Қолына түскен бір кітаптың бас жағында әдемі әріптермен төрт жолдық өлең жазылып тұрды. Қол жазуынан-ақ автордың мінезі жұмсақ, ақылды кісілігі көрініп тұрды. Өлеңнің аяқ жағында да Мисс Холис Мейнел деп қол қойылған екен. Біраз ізденіп өлең жолдардың автордың Нью Йоркта тұратынын үйренеді. Оған өзін таныстырып бір хат жолдайды да, одан ары хат алмасып тұруды ұсынады. Кейінгі 1 жыл мен 1 ай бойы жіберген хаттары арқылы Холис пен Джон бір-бірін жақынырақ тани түседі. Әр бір хат, алдағы үлкен сезімге негіз қалап тұрады. Бланкарт қанша рет қыздан бір сурет жіберуін сұраса да, қыз егер сезімдер шынайы болса, сыртқы бейненің қандай болғаны маңызды емес екенін айтып сурет жіберуге келіспейді. Ақыры Джонның Еуропадан қайтып келген кезде ғана кездесетіндеріне уәделеседі.

Нью Йорк. Метро. Сағат 19:00. "Мені көйлегіме тағылған қызыл гүлден танисыз" деп жазған еді Холис. сағат 19:00.. жүрегімен ұнатып, бірақ бұрын жүзін көрмеген қызды Джон метроның алдынан күтіп тұр. Бір кезде үзынша келген жас бір қызды көреді. Шашы сары, көзі көк.. киген жасыл көйлегі ішінде көктемнің ең бір шуақты күні секілді еді. Көйлегінде уәделескен қызыл гүлдің жоқтығына қарамай қызға қарай бір қадам аттайды Джон. Қыз күлімдеп қана ары қарай жүребергенде, қыздың артында келе жатқан Холис Мейнелді көреді. Толықша келген, қырықтан асқан бір әйел, көйлегіне қызыл гүл шоғы қадаулы. Бір мезетке Джон бәрін тастап алыстап бара жатқан жас қыздың артынан жүгіргісі келеді, бірақ рухани жағынан өте жақын бола алған, сарлыс-досын тастай алмайды. Қолындағы сол бір кездері Холиспен таныстырған кішкентай кітапты созып: "Мен лейтенант Джон Бланкартпін, сіз Мисс Мейнел боларсыз. Менімен кездесе алғаныңызға қуаныштымын. Сізді кешкі асқа шақырсам деп едім?". Әйел Джонға күлімдеп қарайды да "Балам, не болғанын түсінбедім, бірақ жаңағы жасыл көйлекті сұлу қыз гүлді көйлегіме қыстыруды қатты сұраған еді. Сол қыз егер сен мені тамаққа шақырар болсан, көшенің арғы жағындағы үлкен ресторанда сені күтетінін айтты".

бидай жинап, өрттегендер

Ерте ерте ертеде.. жан тазалығымен ерекшеленетін бір жігіт тұрған ауылынан ұзақ бір жерге көшіп барады. Жолда келе жатып, бірнеше түсініксіз әрі мағынасыз болып көрінген оқиғаларды кездестіреді. Бір ретте, біреулердің бидай егіп жатқанын көреді, сондағы егілген бидай тез көтеріліп бір мезетте пісіп тұр екен. Адамдар уақыт өткізбей бидайларды жинайды екен да, отқа лақтырып өрттейді. Тағы бір жерден келе жатса, бір адамның үлкен тасты көтеруге күші жетпей қиналып тұрғанын көреді; бірақ сол тастың үстіне тағы бір тас қойса, екі тасты көтеру оңай болады екен да, үш, төрт тас қойылса тастардың жүгі мүлдем сезілмей жеңілдейді екен. Алдынан шыққан тағы бір түсініксіз оқиға: бір адам қойдың үстіне отырыпты, оған қосылып тағы бірнеше кісі отырып үлгеріпті, алайда кей адамдар сол қойға міне алмай арттарынан жүгіріп жүр екен.

Жігіт көрген оқиғаларға ешбір мән бере алмай, қаланың сыртына дейін соны ойлап барады. Қаладан шығаберісінде бір нұрлы жүзді кісі одан қайдан келіп, қайда бара жатқанын сұрайды. Жігіт көргендерін айтып, ешнәрсе түсінбегенін айтады. Сол кезде қария: "Бидай егіп, сол мезетте оны жинап, сосын отқа жандырған егіншілер - жақсылық жасап, сол жақсылықты елге жайып салып, сауабын жоғалтқан адамдар. Тас көтеруге шамасы жетпеген адам болса мынаны көрсетеді: бірінші рет жасаған күнә адамға ауыр болады, оны көтере алмай қиналады. Бірақ күнәларды жасаған сайын, ол күнәлардың ауртпалығы сезілмей, адам еш күнә жасамағандай жеңіл жүреді. Қойға мінгендер болса, қой жәннаттан келіп, оның үстіне мінгендерді тіке жәннатқа апарады-мыс, ең бірінші болып қойға мінгендер әлім кісілер, одан кейінгілер - қалған мұсылмандар, ал қойға міне алмай арттарынан жүгіргендер - имансыз адамдар."